Kawa w szklance, młynek z korbką i fusy na dnie. Tak Polacy pili kawę w czasach PRL-u

Dzisiaj wybieramy między espresso, flat white, cappuccino, przelewem i kawą parzoną w aeropressie. W czasach PRL-u wybór był zdecydowanie mniejszy. Jeśli udało się zdobyć prawdziwą kawę, zazwyczaj mielono ją w domu i zalewano wrzątkiem bezpośrednio w szklance. Na dnie pozostawała gruba warstwa fusów, dlatego ostatnie łyki wymagały ostrożności. Kawa potrafiła chrupnąć między zębami, a cienkie szkło parzyło w palce. Pomagał metalowy albo plastikowy koszyczek z uchwytem, który dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedmiotów kojarzonych z kuchnią i kawiarnią sprzed kilku dekad.

Nie wszyscy jednak mogli pozwolić sobie na codzienne picie naturalnej kawy. W okresach największych niedoborów stawała się towarem reglamentowanym, prezentem przynoszonym na ważne spotkanie i produktem przechowywanym na specjalną okazję.

„Kawa po turecku” nie miała wiele wspólnego z Turcją

Najpopularniejszy domowy sposób przygotowywania kawy był niezwykle prosty. Do szklanki lub filiżanki wsypywano kilka łyżeczek zmielonych ziaren, zalewano je wrzątkiem, a następnie czekano, aż fusy częściowo opadną. Taki napój powszechnie nazywano „kawą po turecku”. Określenie było jednak umowne. Prawdziwa kawa po turecku jest przygotowywana w specjalnym tygielku, w którym bardzo drobno zmielone ziarna podgrzewa się razem z wodą. Polska zalewajka nie wymagała gotowania ani dodatkowych naczyń.

W wielu domach szklankę przykrywano spodeczkiem, wierząc, że dzięki temu napar będzie mocniejszy i zachowa więcej aromatu. Czasami dodawano cukier jeszcze przed zalaniem, innym razem dopiero po zaparzeniu. Mleko nie było konieczne – popularna była mocna, czarna i bardzo słodka kawa.

Ręczny młynek budził cały dom

Kawa mielona nie zawsze była sprzedawana w gotowej postaci. Ziarna rozdrabniano w charakterystycznych młynkach z korbką. Najczęściej miały drewnianą obudowę, metalowy mechanizm i niewielką szufladkę, do której wpadała świeżo zmielona kawa. Kręcenie korbką wymagało trochę siły i powodowało hałas, którego nie sposób było pomylić z żadnym innym kuchennym odgłosem. Mielenie miało jednak ważną zaletę – aromat natychmiast rozchodził się po całym mieszkaniu.

Domownicy starali się nie przygotowywać zbyt dużej ilości na zapas. Prawdziwe ziarna były zbyt cenne, aby pozwolić im zwietrzeć. Własny młynek dawał również możliwość decydowania o grubości przemiału, choć zwykle zależała ona bardziej od stanu urządzenia niż od kawowych preferencji właściciela. Dziś stare młynki wracają jako dekoracje kuchenne i przedmioty kolekcjonerskie. Wówczas były zwyczajnym narzędziem używanym niemal każdego dnia – o ile w domu akurat znajdowała się kawa.

Szklanka w koszyczku chroniła przed oparzeniem

Filiżanki nie były jedynymi naczyniami używanymi do podawania gorących napojów. Kawę i herbatę często serwowano w szklankach z cienkiego szkła. Szybko się nagrzewały, dlatego chwytanie ich gołą dłonią mogło skończyć się bolesnym oparzeniem. Rozwiązaniem był koszyczek z uchwytem. Wykonywano go z metalu lub tworzywa sztucznego i ozdabiano geometrycznymi albo roślinnymi wzorami. Szklankę można było także postawić na spodeczku, który chronił blat i ułatwiał przeniesienie napoju. Koszyczki były obecne w mieszkaniach, biurach, barach i wagonach kolejowych. Dziś nawet pusta szklanka umieszczona w takim uchwycie natychmiast przywołuje estetykę PRL-u.

Prawdziwa kawa nie zawsze czekała w sklepie

Dostępność kawy zmieniała się w kolejnych dekadach PRL-u. Bywały okresy, w których można było ją kupić w zwykłym sklepie, choć wybór marek i gatunków pozostawał ograniczony. W czasach głębokiego kryzysu gospodarczego znalezienie paczki stawało się jednak znacznie trudniejsze. Po wprowadzeniu stanu wojennego system kartkowy rozszerzano na kolejne produkty. Reglamentacją objęto również kawę. Samo posiadanie pieniędzy nie gwarantowało więc zakupu, a przydział nie zawsze oznaczał, że towar rzeczywiście znajdował się na półce.

Lepszą kawę przywożono z zagranicy, otrzymywano w paczkach od rodziny albo kupowano w Pewexie za dolary i bony. Opakowanie zachodniej marki mogło świadczyć o kontaktach poza krajem i stawało się namiastką niedostępnego świata. Paczka kawy była również cenionym podarunkiem. Przynosiło się ją gospodarzom, wręczało jako dowód wdzięczności albo odkładało na święta i wizytę ważnych gości.

Inka była smakiem domowych śniadań

Gdy brakowało prawdziwych ziaren albo chciano podać ciepły napój dzieciom, sięgano po kawę zbożową. Przygotowywano ją między innymi z prażonego żyta, jęczmienia oraz cykorii. Nie zawierała kofeiny, a jej smak był łagodniejszy. W 1971 roku polscy naukowcy opracowali recepturę rozpuszczalnej kawy zbożowej Inka. Produkt szybko zdobył popularność i do dziś pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek pamiętających tamtą epokę.

Kawę zbożową podawano z mlekiem i cukrem. Dla wielu osób jej smak nie kojarzy się z niedoborami, lecz z dzieciństwem, stołówką, szkolnym śniadaniem albo kubkiem przygotowanym przez babcię. Nie była dokładnym odpowiednikiem naturalnej kawy, ale pełniła podobną funkcję. Dawała ciepło, tworzyła domowy rytuał i pozwalała usiąść wspólnie przy stole.

Kawiarnie były czymś więcej niż miejscem na szybkie espresso

Kawa pita poza domem również wyglądała inaczej niż obecnie. Zamiast jednorazowego kubka zabieranego w drogę otrzymywało się szklankę lub filiżankę, do której często zamawiano wuzetkę, kremówkę albo sernik.

Przy stoliku spędzało się znacznie więcej czasu. Kawiarnie były miejscem spotkań, randek, dyskusji, wymiany informacji i pracy artystów. W czasach ograniczonego dostępu do prywatnych lokali dawały możliwość rozmowy poza domem.

Jakość podawanej kawy bywała różna. Nie zawsze wiadomo było, jak długo zmielone ziarna czekały na zaparzenie i jak duża porcja rzeczywiście znalazła się w szklance. Liczyła się jednak także atmosfera: niewielkie stoliki, ciężkie zasłony, charakterystyczne lampy, dym papierosowy i ciastko podane na małym talerzyku.

Smak kawy się zmienił, rytuał pozostał

Dzisiejsza kultura picia kawy wygląda zupełnie inaczej. Świeże ziarna z wielu stron świata można kupić bez wychodzenia z domu, a automatyczny ekspres przygotuje wybrany napój po naciśnięciu jednego przycisku.

Mimo to część dawnych zwyczajów przetrwała. Nadal pijemy kawę podczas spotkań, proponujemy ją gościom i traktujemy jako pretekst do przerwy w ciągu dnia. Wracają także ręczne młynki, metody przelewowe i zainteresowanie samym procesem przygotowywania naparu.

PRL-owska zalewajka nie była kawą idealną. Fusy dostawały się do ust, szklanka parzyła, a jakość ziaren często pozostawiała wiele do życzenia. Wspominamy ją jednak z sentymentem, ponieważ jej zapach łączy się z konkretnymi ludźmi, domami i chwilami. Nie chodzi więc wyłącznie o smak. Chodzi o świat, który pojawia się w pamięci po pierwszym zakręceniu korbką starego młynka.