Choć procesy o czary kojarzą się nam głównie ze średniowieczem, opisywane wydarzenia miały miejsce w czasach nowożytnych - od początku XVII do połowy XVIII wieku. W tym okresie Polska zmagała się z licznymi wojnami, klęskami i niepokojami społecznymi. Sam Kleczew, będący wcześniej prężnym ośrodkiem handlowym zaczął podupadać. Narastająca frustracja, zadłużenie oraz kryzys demograficzny sprawiły, że mieszkańcy i właściciele ziemscy zaczęli szukać winnych swoich nieszczęść.
Przed sądem wójtowskim w Kleczewie, który słynął z posiadania własnego kata i odbywał sesje wyjazdowe w okolicznych wsiach, stanęło aż 130 osób. W zdecydowanej większości były to kobiety
Jeżeli chodzi o osoby, które były oskarżane, to były to kobiety w podeszłym wieku, samotne, które miały jakąś wiedzę odnośnie życia, odnośnie ziół, były znachorkami. Do tego były brzydkie, biedne, a z drugiej strony mamy kobiety młode, piękne, które bardzo często wywoływały zazdrość. Więc ten dualizm jest widoczny w takich procesach - mówiła Marta Kornalska z Muzeum Okręgowego w Koninie
Często oskarżenie było wynikiem zwykłych sąsiedzkich niesnasek, zawiści lub plotek - wystarczyło, że komuś krowa przestała dawać mleko, a winą obarczano osobę, która „krzywo spojrzała”
Zanim sprawa trafiła przed oblicze sądu, podejrzane kobiety poddawano różnym próbom. Jedną z najpopularniejszych metod "weryfikacji", stosowaną m.in. w pobliskich Wąsoszach, było tzw. pławienie. Marta Kornalska opisuje ten proces następująco:
pławienie polegało na sprawdzeniu, czy kobieta jest czarownicą, czy też nie. Z tyłu wiązano ręce i nogi w taką specjalną łódeczkę. I kobieta została wyrzucona do wody. Jeżeli ona się topiła, to znaczy, że nie była czarownicą. Jeżeli się utrzymywała na powierzchni, to znaczyło, że czarownicą była
Utrzymywanie się na wodzie było niemal pewne ze względu na wełniane stroje, które nie nasiąkały szybko wodą oraz powietrze gromadzone w płucach przez przerażoną ofiarę. Oprócz pławienia stosowano próbę igły (nakłuwanie znamion i pieprzyków), próbę wagi (wierząc, że czarownice są lżejsze, by móc latać) oraz próbę łez (czytanie fragmentów Biblii o męce Pańskiej - brak płaczu oznaczał winę)
Gdy proces już się rozpoczął, tortury miały na celu jedynie wymuszenie przyznania się do winy oraz wskazanie kolejnych rzekomych czarownic. Kobiety więziono w beczkach, aby nie dotykały ziemi (co miało ponoć odebrać im moc podarowaną przez diabła). Podczas przesłuchań stosowano m.in. opalanie boków ciała, hiszpańskie buty z igłami raniącymi stopy, gniotki do kciuków, wlewanie gorącego oleju do gardła czy sadzanie na krześle nabijanym kolcami
Większość spraw kończyła się wyrokiem skazującym i spaleniem na stosie; uniewinnienie lub wygnanie należały do rzadkości. Świadectwem tamtych okrucieństw jest zachowana księga sądu wójtowskiego w Kleczewie. Ten dokument liczący kilkaset stron, zawiera niezwykle skrupulatne opisy procesów, imiona i nazwiska oskarżycieli oraz ofiar.
Problem jednak z tą księgą polega na tym, że mamy brudnopisy, które są szybką rejestracją tego, co się wydarzyło na procesie, a potem mamy na przykład czystopisy, które już dopowiadają i teraz jest pytanie, ile jest prawdy w tym czystopisie, czy ktoś sobie nie dopisał czegoś, czy coś się nie zmieniło - dodała Marta Kornalska
Oryginał "Księgi sądu wójtowskiego miasta Kleczewa (1624–1738)" znajduje się w Bibliotece Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Księga jest dostępna online w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej.
Kres tym tragicznym wydarzeniom położyły dopiero dekrety kościelne oraz zmiany w prawie świeckim, które zakazywało stosowania tortur i uznało je za bezużyteczną metodę śledczą. Choć od tamtych wydarzeń minęło wiele czasu, pamięć o ofiarach procesów wciąż budzi ogromne emocje.